T.C.

BAŞBAKANLIK

SOSYAL HİZMETLER VE ÇOCUK ESİRGEME KURUMU

R İ Z E  İ L   S O S Y A L   H İ Z M E T L E R  M Ü D Ü R L Ü Ğ Ü

12-18 yaş sınırlarında bulunan çocukların Solvent (uçucu çözücüler) tipi solunan maddeleri kullanmaları sonucu, beden ve ruh sağlıklarının bozulması ile ortaya çıkan duruma madde kullanımı ve bağımlılığı sorunu denilmektedir.

Madde kullanan ve/veya bağımlı hale gelmiş birey, varoluşu ve insani değerleri, bağımlılığı doğrultusunda sapmış ve başka bir plânda köleleşmiş bir birey olup; toplumsal rol ve ödevini yerine getirememekte toplumsal sistemden kopmaktadır. Bir diğer anlamıyla toplum, o bireyin her anlamdaki katkısından yoksun kaldığı gibi, bu bireye verilecek hizmetler açısından yüksek bir maliyeti de göğüslemek zorunda kalmaktadır. Dolayısıyla bireysel ve toplumsal bütünlük ve esenlik adına önlemler almak kaçınılmaz hale gelmiştir.

Bugüne kadar yapılan çalışmalar madde bağımlılığının oluşumu için kesin bir neden ortaya koyabilmiş değildir. Dolayısıyla bağımlılık; biyolojik, ruhsal ve sosyal etkenlerin rol oynadığı bir bozukluk olarak kabul edilmektedir. Bu etkenleri anlaşılma kolaylığı açısından şu şekilde sıralayabiliriz:

a)    Kişisel Özellikler: Yapılan araştırmalar madde bağımlılığı için belirgin bir kişilik özelliği ortaya koymamıştır. Ancak, yapılan ileriye yönelik bazı çalışmalar bağımlıların bazılarının tutarsız, amaç ve değerlere fazla duyarlı olmayan, güvensizlik ve güçsüzlüklerini kapatmaya çalışan, yasaları çiğneme eğilimli, bunaltı, panik, yılgınlık ve çökkünlük duygularını sık yaşayan kişiler olduğuna yönelik bulgular vermektedir.

b)    Çevresel Özellikler: Madde kullanımının ortaya çıktığı koşullar çok önemlidir. Bir maddenin kolay ve ucuz elde edilebilir olması o maddenin tüketimini arttıracağı için olası bağımlılığı da daha fazla olacaktır. Sosyal öğrenmenin madde kullanım davranışını hem uyardığı, hem de biçimlendirdiği ileri sürülmektedir. Özellikle ergenlik döneminde bir grup içinde olmak, kendini o gruba ait hissetmek oldukça önem taşır. Ergen bu grup içinde yer edinmek için o grubun kurallarını değer yargılarını yaşam biçimini benimser. Eğer grubun üyesi olmanın yolu madde kullanımından geçiyorsa yada madde kullanmak grup içinde prestij, güç kazanmanın yolu gibi görülüyorsa o zaman kişi madde kullanabilir. Ancak grubun bütün bireylerine bu durum genellenemez.

İlimizde Sorunun Niteliği ve Kapsamı

Emniyet Çocuk Şube Müdürlüğü kayıtları incelendiğinde 2005 yılı itibariyle, Rize İli’nde risk grubu kabul edilen 12-18 yaş sınırlarında madde bağımlısı çocuk kaydına rastlanmamıştır. Ancak 18-22 yaş sınırlarında bulunan gençlerimizden 7 kişinin uçucu madde kullandığı tespit edilmiştir.

Çocuk Şube Müdürlüğü’nde 2004 yılı boyunca -suça karışmaları nedeniyle- kayıtlı 182 çocuğun bilgileri incelendiğinde, bazılarının zorunlu eğitim çağında okul yaşamını terk ederek, öğrenimlerine ara verdikleri ve hiçbir işle meşgul olmadıkları görülmüştür. Bu çocuklar ailelerinden de bekledikleri ilgiyi bulamayınca, akran gruplarıyla bir araya gelerek, kendine özgü kuralları olan bir alt kültür oluşturmuşlardır. Ancak, bu çocukların tamamının aile hayatları devam ettiği için, bilinen anlamda “sokak çocukları” olmadıkları düşünülmektedir.

Madde kullanımı ve bağımlılığı konusu ulusal medya araçları vasıtasıyla cinayet, kapkaç ve taciz sorunlarıyla birlikte toplumun gündemine taşınmaktadır. Bu durum insanlarda korku ve tedirginlik duygusu uyandırmaktadır. Ancak, İlimizde Emniyet Görevlilerinin haricinde sorunun önlenmesine yönelik herhangi bir sivil toplum kuruluşu bulunmamaktadır. İlimizde madde bağımlısı bireylerin tedavi edildikleri UMATEM (Uçucu Maddeleri Tedavi Merkezi) tarzında herhangi bir kuruluş da yoktur. İlimize en yakın UMATEM Merkezi, Samsun İli’nde bulunmaktadır.

2. Proje Stratejisi

Çocuk yaştaki bireylerin madde kullanması konusunda mevcut durum tespit edilerek, çalışmalara ışık tutacak veriler toplanacaktır.

Herhangi bir nedenden dolayı Çocuk Şube Müdürlüğü’ne gelen çocukların psikolojik ve sosyo-ekonomik düzeylerini tespit etmek amacıyla kayıtlar tutulacaktır.

Faaliyet alanımıza giren çocuklara hizmet götüren gönüllü ve kamu kuruluşları ile görüşülerek ortak çalışmalar başlatılacaktır.

Ekipte görevli personelin bilgi birikiminin arttırılması ve yeni gelişmelerden haberdar olması amacıyla hizmet içi eğitim seminerleri düzenlenecektir.

Bu konuda görevli ekibin görev ve faaliyet alanlarının kamuoyuna tanıtılması amacıyla sosyal organizasyonlar ve basın-yayın faaliyetleri düzenlenecektir.

Güvenlik tedbirlerinin yanında, rehabilitasyon tedavi çalışmalarına da ağırlık verilerek çocukların madde kullanma riski oranları azaltılacaktır.

Çalışmalarımız kapsamında mevcut olan çocukların ailelerinin sosyo-ekonomik düzeylerinin iyileştirilmesine yönelik hizmetlerin kalitesi arttırılacaktır.

3. Hedef Grubu

Rize İl Merkezi sınırları içinde yaşayan 12–18 yaş grubu madde bağımlısı, madde kullanıcısı yada madde kullanma riski taşıyan çocuklar ve aileleri ile çalışılacaktır.

4. İşbirliği Yapılacak Kuruluşlar

Madde kullanma riski taşıyan çocuklardan korunmaya muhtaç çocuk kapsamında olanlarının İl Sosyal Hizmetler Müdürlüğü tarafından 2828 sayılı yasa gereği korunma altına alınarak yaşına uygun bir Kuruluşa tertibinin sağlanması,

Zorunlu eğitim çağında olup, sokakta başıboş dolaşan çocukların bu eğitimlerini tamamlamalarını sağlamak amacıyla okula dönüşleri, açık ilköğretime kayıt, ders ve sınavlarının takibinin yapılması için İl Milli Eğitim Müdürlüğü’nün katkısının sağlanması,

Bu çocuklardan ailesinin sosyo-ekonomik düzeyi düşük olanlarının kayıt ve ders kitapları ücretlerinin Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfı tarafından karşılanmasının sağlanması,

Psikolojik sorunu olan çocukların Rehberlik Araştırma Merkezi ve Devlet Hastanesi Psikiyatri Kliniği’ne yönlendirilerek sorunlarının çözümüne destek sağlanması,

Uçucu madde bağımlısı olup, ileri düzeyde tetkik ve tedavi gerektiren durumda olan çocukları İl Sağlık Müdürlüğü tarafından Samsun UMATEM’e havale ve sevkinin yapılmasının sağlanması,

Zorunlu eğitimi tamamlamış çocuklar için Halk Eğitim Merkezi Müdürlüğü müzik eğitimi, bilgisayar ve el sanatları kurslarından yararlanmalarının sağlanması,

İlköğretim mezunu olup, herhangi bir işi olmayan çocukların Mesleki Eğitim Merkezi Müdürlüğü’ne yönlendirilerek, “çıraklık eğitim kursları”na katılmalarının sağlanması,

Spora ve sanata meraklı olan çocukların, İl Gençlik ve Spor Müdürlüğü’nün düzenlediği sportif ve sanatsal faaliyetlere katılmalarının sağlanması,

5. Amaç ve Hedefler

2005 yılı içerisinde çocukların madde kullanma ve suç işleme oranlarının bir önceki yıla göre %40 azaltılması hedeflenmektedir.

Madde kullanmış yada kullanma riski taşıyan çocuklardan şartları uygun olanların 2005-2006 Öğretim Yılı için okula dönüşlerinin sağlanması yada açık ilköğretim okuluna kayıtlarının yapılması hedeflenmektedir.

Kayıtlarımızda bulunan çocuklardan, ilköğretimi tamamlamış olanların 2005-2006 Öğretim Yılı için Rize Mesleki Eğitim Merkezi ile işbirliği yapılarak, bir mesleğe yönelik işyerlerine yerleştirilmeleri hedeflenmektedir.

Madde kullanan çocuklar Çocuk Şube Müdürlüğü’ne davet edilerek, sosyal hizmet uzmanı rehberliğindeki 3 aylık rehabilitasyon programına katılmalarının sağlanması hedeflenmektedir.

Madde bağımlısı çocukların aileleri ile görüşülerek, çocuğu madde kullanmaya iten nedenlerin ortadan kaldırılması için İl Sosyal Hizmetler Müdürlüğü’nün koordinatörlüğünde ailelere gerekli rehberlik hizmetinin sağlanması hedeflenmektedir.

6. Proje Faaliyetleri

Sosyal Hizmet Uzmanı, Doktor ve Psikolojik Danışman ve Rehberlik Uzmanı, Psikolog, Çocuk Gelişimcisi, Hemşire, Çocuk Polisi ve Öğretmenlerin görev alacağı faaliyetlerin aşamaları şu şekilde olacaktır:

a. İlk Görüşme Ve Kayıt

         Bu süreçte madde kullandığı tespit edilen yada kullanmaya yatkın olan çocuklar görüşmeye alınarak vaka tanımlaması yapılmalıdır. Kayıtların düzenli tutulması amacıyla standart görüşme formları geliştirilerek arşivlenmelidir. Müracaatçıların verecekleri bilgiler meslek elemanları tarafından gizlilik esası dikkate alınarak muhafaza edilmelidir. Müracaatçıya ulaştırılacak hizmetlerin içeriği hakkında bilgi verilerek, daha sonraki görüşmeler için motivasyon sağlanmalıdır.

b. Müracaatçıya Yönelik Mesleki Çalışmaların Tespiti

         Yapılan ilk görüşme ve gözlemler sonucu elde edilen verilere dayanılarak müracaatçıya alternatif çalışmalar önerilmeli ve kendisine uygun seçeneği belirlemesi konusunda rehberlik yapılmalıdır. Yapılacak meslekî çalışmalarda gönüllülük esas olacağı için, bu aşamada karşılıklı güven duygusu oluşturulmalı ve empatik yaklaşımla müracaatçı isteklendirilmelidir. Tespit edilen çalışmanın türüne göre ayrıntılı süreç plânlaması yapılarak, programı yürütecek ilgili meslek elemanı belirlenmelidir. Çalışmanın yeri, zamanı ve sıklığı konularında ortak karar alınmalıdır.

c. Rehabilitasyon Çalışmasının Başlatılması

         Müracaatçıların özelliklerine göre sınıflandırma yapılarak, ön hazırlıklar tamamlanmalı ve çalışma başlatılmalıdır.

d. Bireysel Çalışma

            Bu bir terapi çalışması olacaksa; bu çalışma Psikolog yada Psikolojik ve Rehberlik Danışmanı tarafından yapılmalıdır. Eğer sosyal kişisel çalışma gerekiyorsa, görüşmeler Sosyal Hizmet Uzmanı tarafından yürütülmelidir. İleri düzeyde kişilik bozuklukları bulunan müracaatçılar, ekipteki doktorla görüştürülerek uygun sağlık hizmetinden yararlandırılmalıdır.

e. Grup Çalışması

            Grup çalışmasına başlamadan önce ön görüşmeler yapılarak çalışmaya katılacakların ortak yönleri tespit edilmelidir. Grup üyeleri hakkında yeterince bilgi toplanarak kişilik özellikleri belirlenmelidir. İlk görüşmeden sonlandırma aşamasına kadar bütün safhalar çalışmayı yapacak meslek elemanı tarafından plânlanmalıdır. Grup çalışmasının yeri ve zamanı önceden belirlenmeli ve müracaatçılara bildirilmelidir. Grup toplantılarına doktorun da davet edilerek olayın sağlık boyutu hakkında katılımcıların bilgilendirilmesine çalışılmalıdır.

f. Toplumla Çalışma

            Madde bağımlılığını önlemek için yapılacak çalışmaların toplum tarafından benimsenmesi amacıyla sivil toplum kuruluşlarıyla iletişime geçilerek, gerekli görüldüğü durumlarda toplumsal kaynakların kullanımı için girişimler başlatılmalıdır. Kamusal ve toplumsal kaynakların koordinasyonu sağlanarak toplumu bilinçlendirme amacına yönelik etkinlikler düzenlenmelidir. Basın yayın kuruluşları ile irtibata geçilerek topluma yönelik çalışmaların daha etkin hâle getirilmesi sağlanmalıdır.

g. Sosyal İnceleme

         Yapılan ön görüşmeler sonucunda ailesinin sosyo-ekonomik durumunun incelenmesi gerekli görülen müracaatçıların, evlerine gidilerek gerekli veriler toplanmalı ve ayrıntılı bir sosyal inceleme raporu düzenlenmelidir. Bu inceleme sosyal hizmet uzmanları tarafından gerçekleştirilmelidir. Ailede problem varsa, aile üyeleri görüşmeye davet edilerek aileye yönelik meslekî çalışma başlatılmalıdır. Ekonomik yetersizlik dolayısıyla çocuğuyla yeterince ilgilenemediği tespit edilen aileler yönlendirilerek gerekli yardım ve destek sağlanmalıdır.

h. Tedavi Çalışması

         Yapılan bütün çalışmalar sonucu madde bağımlısı bireyin profesyonel sağlık hizmetinden yararlandırılması kararına varılmışsa, UMATEM’de tedavisi için İl sağlık Müdürlüğü görevlileri gerekli resmi işlemleri başlatmalıdır.

7. Projenin Öz Kaynakları ve Finansmanı

Bu Proje 2005 yılını kapsayacak şekilde tasarlanmıştır. Proje kapsamındaki amaçların gerçekleştirilmesi ve faaliyetlerin yapılması için Rize Valiliği Kadın ve Çocuk Misafirhanesi’ne ait bölümler kullanılacaktır. Projede görev alacak meslek elemanları Rize Valiliği kapsamında çalışan İl Müdürlükleri personellerinden tespit edilecektir.

Proje kapsamında mesleki çalışma yapılacak çocukların; toplantı, rehabilitasyon, grup çalışması, tedavi, ulaşım, sosyal-kültürel faaliyet, projenin tanıtımı, eğitim, ailenin desteklenmesi, giyim, gıda vb. konularda kullanılmak üzere 20.000 YTL mali kaynağa ihtiyaç duyulacaktır. 

 8.İzleme ve Değerlendirme

Faaliyetlerin işleyiş ve süreçleri hakkında 6 aylık zaman dilimlerinde rapor düzenlenmeli ve önerilen teklifler doğrultusunda yeni çalışmalar başlatılmalıdır.